Thiết kế buổi tập, đừng lập kế hoạch theo số người, hãy lập kế hoạch theo nguyên tắc

Buổi tập dự kiến 16 người nhưng chỉ đến 10, bạn sẽ làm gì?

Đây có lẽ là chuyện mà mỗi huấn luyện viên phong trào đều gặp hàng tuần.

Bạn đã dành cả tiếng đồng hồ để soạn một giáo án, chia nhóm, bố trí kích thước sân và số người đối kháng theo chuẩn 16 người. Kết quả là đến sân tập, chỉ có 10 người xuất hiện. Người thì tăng ca, người thì con ốm, người thì xe hỏng.

Làm sao đây? Sửa giáo án tại chỗ? Hay cứ cắn răng dùng phương án ban đầu?

Katie Sorensen là Trưởng bộ phận Trải nghiệm Học tập của FA Anh, đồng thời là một huấn luyện viên lâu năm ở giải nữ trình độ cao. Bà đưa ra câu trả lời rất rõ ràng trong podcast Coach Cast của FA Anh:

'Đừng lập kế hoạch theo số người, hãy lập kế hoạch theo nguyên tắc.'

'Nếu bạn đã lên kế hoạch cho trận 8v8 gồm 16 người, với chủ đề là triển khai bóng từ sân nhà để phá vỡ đối thủ, thì khi chỉ có 12 người đến, bạn hoàn toàn có thể làm điều tương tự với 6v6. Nguyên tắc không đổi, bạn chỉ điều chỉnh kích thước sân và số người mỗi đội.'

Câu này nghe có vẻ đơn giản, nhưng đằng sau nó là một tư duy thiết kế buổi tập hoàn toàn khác.

Trong kế hoạch tập luyện của bạn có "tại sao" không?

Sorensen nói rằng giáo án của nhiều huấn luyện viên nhìn thì rất chi tiết, có cả bố trí hoạt động, sơ đồ sân, phân bổ thời gian, nhưng lại thiếu đi thứ quan trọng nhất: tại sao lại tập cái này.

'Thói quen của tôi là xuất phát từ vấn đề. Ở trận đấu cuối tuần, các cầu thủ của tôi gặp phải vấn đề gì? Đối thủ dùng phòng ngự khối thấp, chúng tôi mãi không đưa được bóng vào vòng cấm. Được, vậy chủ đề tập tuần này là: làm sao phá phòng ngự khối thấp.'

'Xuất phát từ vấn đề, xác định chủ đề, rồi thiết kế bài tập xoay quanh chủ đề. Không phải ngược lại, đi tìm một bài tập đẹp mắt trước rồi cố nhét một chủ đề lên đó.'

Bà dùng một khung đơn giản để kiểm tra xem mỗi bài tập có hiệu quả hay không, gọi là "3R":

Realism (Tính chân thực): Bài tập này có giống trận đấu không? Áp lực và lựa chọn mà cầu thủ đối mặt có phải là những thứ sẽ xuất hiện trong trận đấu không?

Relevance (Tính liên quan): Bài tập này có phù hợp với độ tuổi, năng lực, giai đoạn hiện tại của cầu thủ không?

Repetition (Sự lặp lại): Cầu thủ có được lặp lại đủ nhiều trong bài tập này không?

'Nếu bạn tích được cả ba chữ R, thì bài tập này nhiều khả năng là hiệu quả. Nếu không tích được chữ nào, thì nên đổi. Nếu tích được hai, cũng tốt, lần sau điều chỉnh để đạt đủ cả ba.'

"Menu bài tập": Đừng lần nào cũng thiết kế từ đầu

Sorensen nêu một khái niệm đặc biệt thực dụng: menu bài tập.

'Tôi có một bộ sưu tập các bài tập mà tôi rất thích, tôi biết những bài tập này hiệu quả vì mức độ tham gia của cầu thủ rất cao. Vào giữa mùa giải lúc bận rộn nhất, tôi không cần lần nào cũng thiết kế từ đầu, tôi chỉ cần mở menu ra, chọn ba bài tập theo chủ đề của tuần, rồi tinh chỉnh theo số người và kích thước sân là xong.'

Điều này đặc biệt có giá trị với các huấn luyện viên phong trào vốn eo hẹp thời gian. Bạn không cần tuần nào cũng dành một tiếng lên mạng tìm giáo án mới. Thứ bạn cần là tích lũy một bộ bài tập đã tự mình kiểm chứng, dễ dùng, rồi học cách điều chỉnh chúng theo từng tình huống.

Cách điều chỉnh rất đơn giản: thay đổi kích thước sân, thay đổi luật chơi, thay đổi số người. Nguyên tắc không đổi, hình thức linh hoạt.

Đừng vội vàng chạy sang phần tiếp theo

Sorensen nói về vấn đề nhịp điệu của buổi tập. Rất nhiều huấn luyện viên thiết kế buổi tập theo cấu trúc bốn đoạn: khởi động, kỹ thuật, kỹ năng, thi đấu, rồi bất kể trạng thái thực tế của cầu thủ ra sao, cứ đến giờ là chuyển sang phần tiếp theo.

'Nếu cầu thủ của bạn ở phần đầu còn chưa nắm được thứ bạn muốn dạy, thì đừng vội đi tiếp. Cho họ thời gian. Bạn có cả mùa giải, tuần này chưa tập xong thì tuần sau tập tiếp.'

'Tôi đã thấy quá nhiều huấn luyện viên vội vã đẩy tiến độ vì sợ không hoàn thành giáo án. Nhưng giáo án là để phục vụ cầu thủ, chứ không phải ngược lại. Nếu cầu thủ cần thêm thời gian ở một phần nào đó, thì hãy cho họ.'

Quan điểm này giống hệt điều chúng tôi luôn nhấn mạnh: mục đích của buổi tập không phải là "hoàn thành giáo án", mà là "giúp cầu thủ học được điều gì đó". Đôi khi hai việc này mâu thuẫn với nhau.

Viết mục tiêu học tập lên bảng trắng

Sorensen chia sẻ một mẹo nhỏ mà bà đang dùng:

'Một mặt bảng trắng của tôi vẽ sơ đồ bài tập, mặt còn lại viết mục tiêu học tập của hôm nay. Khi cầu thủ đến sân, thay giày, đá vu vơ vài quả là có thể nhìn thấy.'

'Ví dụ hôm nay viết là phòng ngự vòng cấm. Cầu thủ nhìn là biết tối nay sẽ tập gì, sự tò mò của họ đã được kích hoạt. Đến khi bạn chính thức bắt đầu, họ đã đang suy nghĩ rồi: bài tập này có liên quan gì đến phòng ngự vòng cấm?'

'Khi bài tập bắt đầu, bản thân cầu thủ có thể tự liên kết việc đang làm với mục tiêu trên bảng. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với việc bạn đứng đó giải thích năm phút.'

Khoảng cách giữa buổi tập và ngày thi đấu

Sorensen nói về một nỗi băn khoăn mà rất nhiều huấn luyện viên đều có: trên sân tập trông rất ổn, đến ngày thi đấu là thay đổi hoàn toàn.

Phân tích của bà là: tập và thi đấu là hai môi trường hoàn toàn khác nhau. Sân tập thì quen thuộc, nhịp độ trong tầm kiểm soát, áp lực tâm lý thấp. Ngày thi đấu thì ngược lại hết.

'Vậy nên vấn đề thường không nằm ở tầng kỹ chiến thuật, mà ở tầng tâm lý và xã hội. Trong buổi tập của bạn có tạo ra áp lực tâm lý không? Có tạo ra sự bất định không?'

Bà đưa ra một ví dụ cụ thể:

'Trận đấu sân nhỏ đang đá được nửa chừng, tôi sẽ nói: Đội của Louise, các em được hưởng một quả phạt đền. Nếu đá trúng thì dẫn 1-0, nếu trượt thì vẫn 0-0. Đa phần phạt đền sẽ vào, nên bây giờ đội của Jamie đột ngột bị dẫn 1-0. Các em sẽ làm gì?'

'Đây chính là những thứ sẽ xảy ra trong ngày thi đấu. Bạn sẽ dẫn bàn, sẽ bị dẫn bàn, sẽ gặp chuyện bất công. Nếu trên sân tập không bao giờ mô phỏng những tình huống này, thì đương nhiên đến ngày thi đấu, lần đầu đối mặt, cầu thủ sẽ hoảng.'

Cái tập thứ Năm, Chủ Nhật đừng quên dùng

Sorensen đặc biệt nhấn mạnh sự nhất quán giữa buổi tập và ngày thi đấu.

'Nếu thứ Năm trong buổi tập bạn khuyến khích cầu thủ mạnh dạn đột phá, dám thử, thì Chủ Nhật trong trận đấu bạn cũng phải giữ cùng thái độ đó. Bạn không thể lúc tập thì bảo không sao, cứ thử đi, đến lúc đấu mất bóng thì lắc đầu thở dài.'

'Ngôn ngữ cơ thể của bạn sẽ phản bội bạn. Tay đút túi, khoanh tay, thất vọng lắc đầu, cầu thủ đều nhìn thấy hết. Nếu lời bạn nói và ngôn ngữ cơ thể không khớp nhau, cầu thủ sẽ rất bối rối.'

Bà còn nhắc đến một cách làm: dành vài phút trước trận để ôn lại nội dung đã tập.

'Khi làm việc với cầu thủ trẻ, tôi sẽ lướt qua nhanh những gì đã tập hôm thứ Năm trong phần khởi động ngày thi đấu. Bạn có thể thấy mắt các em sáng lên: đúng rồi, đây là cái chúng ta đã tập. Đây chính là việc kết nối lại quá trình học của các em.'

Đôi khi kế hoạch tốt nhất là xé bỏ kế hoạch

Sorensen kể một trải nghiệm của chính bà:

'Có một trận đấu, đối thủ dùng phòng ngự khối rất thấp, nhồi đầy vòng cấm. Cả trận chúng tôi không tạo ra nổi cơ hội dứt điểm.'

'Trở về buổi tập, tôi xé luôn giáo án đã chuẩn bị cho tuần đó. Tuần này chúng tôi không tập nội dung đã định nữa, chúng tôi tập cách dụ đối thủ dâng lên, cách kiểm soát bóng ở sân nhà để tạo khoảng trống.'

'Ban đầu tôi không dám làm vậy. Tôi nghĩ đã lập kế hoạch thì phải kiên định. Nhưng sau đó tôi nghĩ thông: cầu thủ bây giờ cần gì? Thứ họ cần là giải quyết vấn đề trong trận tuần trước, chứ không phải chủ đề tập tôi nghĩ ra từ hai tuần trước.'

'Linh hoạt không phải là không có kế hoạch. Linh hoạt là bạn có kế hoạch, nhưng bạn sẵn sàng điều chỉnh nó theo nhu cầu thực tế của cầu thủ.'

Buổi tập của bạn đang phục vụ ai?

Đây là logic nền tảng mà tôi thấy quan trọng nhất trong cả buổi phỏng vấn.

Rất nhiều huấn luyện viên khi thiết kế buổi tập, trong đầu chỉ nghĩ "giáo án của mình có đẹp không", "sắp xếp của mình có hợp lý không", "mình đã bao quát hết các phần chưa".

Nhưng điều Sorensen lặp đi lặp lại là một chuyện khác: buổi tập của bạn đang phục vụ cầu thủ, hay đang phục vụ giáo án của bạn?

Nếu đến 10 người mà bạn không biết xử lý thế nào, nghĩa là kế hoạch của bạn được thiết kế xoay quanh số người, chứ không phải xoay quanh nguyên tắc.

Nếu cầu thủ chưa nắm được phần đầu mà bạn đã vội đẩy tiến độ, nghĩa là bạn đang hoàn thành giáo án, chứ không phải đang giúp cầu thủ học.

Nếu buổi tập trông rất ổn nhưng ngày thi đấu sụp đổ hoàn toàn, nghĩa là buổi tập của bạn đang thiếu những yếu tố quan trọng nhất của trận đấu: áp lực, sự bất định và biến động cảm xúc.

Quay lại với câu đơn giản nhất: đừng lập kế hoạch theo số người, hãy lập kế hoạch theo nguyên tắc.

Số người sẽ thay đổi, sân bãi sẽ thay đổi, thời tiết sẽ thay đổi, trạng thái cầu thủ sẽ thay đổi. Nhưng điều bạn muốn dạy họ trong tuần này không nên vì ít đi vài người mà không dạy được nữa.

Bài viết được tổng hợp dựa trên cuộc phỏng vấn trong podcast Coach Cast của FA Anh. Katie Sorensen là Trưởng bộ phận Trải nghiệm Học tập của FA Anh, có kinh nghiệm huấn luyện lâu năm ở giải nữ trình độ cao.